‌جنگ دشمن با دین و دانش 

رهبر شهید انقلاب «اقتدار علمی» را در کنار اقتدار دفاعی، رکن اصلی «ایران قوی» می‌دانست؛ همان ایران مقتدری که امروز با وجود خیل عظیم تحریم‌ها، در زمره ۱۵کشور برتر علمی جهان قرار دارد.

به همین منظور، علت حمله دشمن به مراکز آموزشی و راهکار‌های جبران آسیب‌های علمی را با دکتر علی منتظری رئیس جهاد دانشگاهی در میان گذاشته‌ایم. او در گفت‌و‌گو با جام‌جم از جایگاه علمی ایران و برنامه‌های جهاد دانشگاهی برای تسریع رشد علمی کشور می‌گوید و تأکید می‌کند که علم بومی‌شده در دیوار‌ها محصور نمی‌شود. 

براساس آمار‌های موجود، در جریان جنگ اخیر ۱۵۴ نقطه شامل دانشگاه‌ها، مؤسسات و مراکز آموزش عالی و پژوهشی وابسته به وزارت علوم مورد حمله قرار گرفته و دچار آسیب شده‌اند. به نظرتان هدف دشمن از تخریب نهاد‌های آموزشی کشور چیست؟ رهبر شهید انقلاب و قائد امت همیشه می‌فرمودند: «ما به ایران قوی افتخار می‌کنیم». ایران قوی دارای مؤلفه‌هایی است که یکی از مهم‌ترین آنها افزون بر اقتدار دفاعی، اقتدار علمی است. از این رو روشن می‌شود که چرا دشمن برخلاف قوانین بین‌المللی، دست به این جنایت جنگی زده و مراکز و ابنیه تحقیقاتی مجاهدین علمی ما را هدف حمله قرار داده است. دشمن می‌خواهد ایران قوی نباشد و ایران نتواند نیاز‌های علمی و فرآیندی خود را برطرف کند. به اعتقاد من، دشمن مثل همیشه دچار خطای محاسباتی شده چراکه نمی‌داند علم و دانش در ساختمان خلاصه نمی‌شود. با تخریب ساختمان‌ها و مراکز علمی، علم نابود نمی‌گردد. هرچند آسیب‌ها و مشکلاتی برای کشور ایجاد می‌شود، اما نابودی این مراکز به‌معنای نابودی علم نیست. علم در کشور ما به برکت انقلاب اسلامی بومی شده است. دانشمندان، محققان، پژوهشگران و اساتید ما در دانشگاه‌ها و مراکز علمی، پژوهشی و تحقیقاتی به دانش روز مسلحند؛ بنابراین این خطای بزرگ دشمن، بار دیگر با شکست مواجه خواهد شد چراکه همین حملات سبب شده دانشگاهیان نقشه‌های پشت پرده دشمن را بهتر بشناسند و تلاش‌های خود را با استحکام و اقتدار بیشتری ادامه دهند. 

برای درک بهتر این مسأله بهتر است وضعیت و جایگاه کنونی علمی کشور در سطح جهانی را نیز مرور کنیم. 
در سطح منطقه می‌توان گفت ایران در بسیاری از حوزه‌ها پیشروست و از نظر تولید دانش و دستاورد‌های علمی و فناوری، جایگاه بسیار بالایی داریم. اگر نه اول ولی بدون تردید جزو اولین‌ها هستیم. در سطح جهان، با وجود محدودیت‌هایی مانند تحریم‌های ظالمانه، در برخی حوزه‌های علمی جزو ۱۰ تا ۱۵ کشور برتر در مراکز تحقیقاتی و پژوهشی هستیم. از نظر تعداد دانشگاه‌ها، دانشجویان، تولیدات علمی، فناوری‌ها و دستاورد‌های علمی، ایران در رده‌های بالای جهانی قرار دارد. در برخی رشته‌های نوین مانند هوش مصنوعی و کوانتوم اندکی تأخیر داریم، اما تلاش‌های بزرگی آغاز شده و امید می‌رود این عقب‌ماندگی جبران شود. 

بدین ترتیب این پرسش مطرح می‌شود که حمله به مراکز آموزشی و دانشگاه‌ها چه تأثیری بر شتاب علمی کشور دارد؟ 
اگر بگوییم هیچ تأثیری ندارد سخنی غیرعلمی است. قطعا این حملات آثار منفی دارند. برخی آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی آسیب دیده‌اند و بازسازی آنها زمانبر است. ممکن است شتاب علمی کشور با کندی موقت روبه‌رو شود، اما در عین حال به‌دلیل ظالمانه بودن این اقدام، دانشگاهیان و پژوهشگران مصمم‌تر از پیش عمل می‌کنند تا اجازه ندهند این آسیب‌ها، شتاب علمی را کاهش دهد. با کار بیشتر، حضور پررنگ‌تر، تلاش مضاعف و نگاه جهادی می‌توان این روند را مدیریت کرد. این حملات باعث شده حتی کسانی که گمان می‌کردند دشمن فقط با مراکز نظامی و نیرو‌های مسلح کار دارد، اکنون دریابند دشمن با ملت ایران و به فرموده رهبر شهید انقلاب با دین و دانش مردم مقابله می‌کند. امید می‌رود خون شهدای این مسیر، همگان را هوشیارتر سازد و شتاب علمی کشور نه‌تنها کاهش نیابد بلکه فزونی یابد. 

رهبر شهید انقلاب بار‌ها بر «مرجعیت علمی» تأکید کردند. در حال حاضر چقدر با این هدف فاصله داریم؟ 
در مسیر تحقق مرجعیت علمی، تلاش‌های زیادی در کشور انجام شده، اما همچنان برای رسیدن به قله مورد نظر رهبر شهید انقلاب باید تلاش‌ها را بیشتر و موانع را کاهش دهیم. مرجعیت علمی یعنی توانایی تولید دانش و هدایت آن به سوی فناوری و نیاز‌های کشور. خوشبختانه بخش بزرگی از راه را پیموده‌ایم. رشد علمی و تولیدات علمی کشور نسبت به سال‌های گذشته فزاینده بوده؛ هرچند در یکی دو سال اخیر اندکی از شتاب مطلوب فاصله گرفته‌ایم. در حال حاضر بیش از ۶۰۰۰ دانشجوی خارجی در ایران تحصیل می‌کنند که نشانه اقبال به مراکز علمی و دانشگاهی کشور است. امید می‌رود در سال‌های آینده، نقش مرجعیت علمی ایران پررنگ‌تر و با اقتدار بیشتر محقق شود.

به نظرتان این روز‌ها برای پیشرفت علمی با چه چالش‌هایی مواجه هستیم؟ 
یکی از چالش‌های اصلی‌ای که داشته‌ایم بحث تحریم‌هاست. رهبر شهید انقلاب معتقد بودند تحریم باعث خودکفایی و تهدیدات دشمن باعث ایجاد امنیت برای ما شد. آنها در کشور ما اول تحریم کردند و ما سمت خودکفایی رفتیم و نیاز‌های خود را در حوزه‌های علمی برآوردیم. تهدیدات‌شان هم باعث شد امنیت ایجاد شود. همین اقتدار دفاعی را که در کشور می‌بینید، واقعا از میراث‌های رهبر شهید انقلاب است، اما به هر حال انتظار می‌رود دستگاه‌های قانونگذار و سیاستگذار، موانع را از سر راه مراکز علمی و دانشگاهی بردارند. بخشی از این قوانین و آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها واقعا ما را با چالش و گرفتاری مواجه می‌کند. یک بخش دیگر، بحث گشاده‌دستی و پرهیز از سختگیری‌های بی‌جاست. در مسیر پیشرفت علمی باید با دید بازتر و وسیع‌تری به مسائل نگاه کنیم و به مشکلات محققان و پژوهشگران توجه و اجازه دهیم با فراغ بال به کارشان بپردازند. طبیعی است در هر کار علمی و پژوهشی ممکن است نتیجه ۱۰۰ درصد حاصل نشود. بعضی فکر می‌کنند باید از اول کار نتیجه بگیرند، اما باید صبور بود. یک چالش دیگر، کار جمعی است. ما باید کار گروهی و جمعی را یاد بگیریم. گاهی فکر می‌کنیم از صفر تا صد کار را دو نفر باید انجام دهند، در حالی که احتمال عدم موفقیت در این شرایط بسیار بیشتر از زمانی است که با کار جمعی همه استعداد‌ها را به میدان بیاوریم. این مشکل در کشور ما هنوز به‌خوبی حل نشده. همچنین پرهیز از تنگ‌نظری و قوانین دست‌وپاگیر برای محققان و پژوهشگران ضروری است. مثلا برای خرید یک قطعه یا تجهیزات آزمایشگاهی، سیستم‌های اداری پیچیده و سامانه‌های وقت‌گیر باعث اتلاف وقت و هزینه می‌شود. چنین مسائلی با سرعت گرفتن پیشرفت علمی در تضاد است. امروز جنگ‌ها، جنگ علمی است. دفاع هم باید علمی باشد. برای دفاع علمی، مراکز علمی و تحقیقاتی باید تجهیز شوند. 

برای جبران آسیب‌های وارد شده به نظام علمی چه باید کرد؟ 
باید برخی مقررات دست‌وپاگیر را تسهیل کنیم. وقتی جامعه علمی ثابت کرده منافع ملی را در نظر دارد، نباید بازسازی آزمایشگاه‌های آسیب‌دیده را در چرخه باطل دیوان‌سالاری گرفتار کرد. همچنین ضروری است محققان و پژوهشگران به‌طور گروهی بسیج شوند و به یکدیگر کمک کنند. هیچ مرکز علمی‌ای از دیگران جدا نیست. همه به منافع ملی و مردم مربوط می‌شوند. کسانی که امکانات بیشتری دارند، باید آن را در اختیار مراکز آسیب‌دیده قرار دهند تا بازسازی با سرعت انجام شود. 

جهاد دانشگاهی برای رشد علمی کشور امسال چه برنامه‌هایی را در اولویت قرار داده است؟ 
از آغاز تشکیل جهاد دانشگاهی تمام تلاش ما در جهت رشد علمی کشور بوده و این نهاد برای نخستین بار گفتمان علمی را در مراکز علمی و دانشگاهی رواج داد که اکنون به حرکتی فراگیر تبدیل شده؛ دستاوردی که مرهون راهنمایی‌ها و حمایت‌های رهبر شهید انقلاب است. در خصوص برنامه‌های اصلی ما در سال جاری نیز باید بگویم تقویت به‌کارگیری استعداد‌های جوان در مراکز علمی و پژوهشی، تمرکز ویژه بر هوش مصنوعی و فناوری‌های کوانتوم، ادامه فعالیت در حوزه سلامت (به‌ویژه سرطان، ناباروری، سلول‌های بنیادی و پیشگیری)، توسعه پژوهشگاه ملی سرطان، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز پژوهشی خصوصی جوانان، حضور مؤثر در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی در بخش بازتوزیع و راه‌اندازی و انجام کار‌های اساسی در حوزه علوم انسانی از جمله برنامه‌های ما به‌شمار می‌رود. 
همچنین پژوهشگاه رویان جهاددانشگاهی به‌عنوان نهادی پیشران در حوزه علوم و فناوری‌های زیست پزشکی قصد توسعه و راه‌اندازی پردیس رویانی آزمایشگاه‌های یکپارچه ملی ایران (پرایما) را در مجاورت پارک علم و فناوری شهر پردیس دارد که آزمایشگاه ملی سلول درمانی و ژن درمانی (محصوالت درمانی پیشرفته) و آزمایشگاه ملی نخستی‌سانان از بخش‌های این مرکز خواهند بود. 
آزمایشگاه ملی نخستی‌سانان، مرکزی توانمند در سطح بین‌المللی جهت مطالعه و ارائه خدمات تخصصی در زمینه توسعه پژوهش‌های بنیادی کاربردی بین‌رشته‌ای در حوزه‌های بیماری‌های نوپدید و بازپدید برای توسعه پزشکی بازساختی، مغز و علوم شناختی، الکترومدیسن، هوش طبیعی و آزمایشگاه هوش مصنوعی عصب پایه (NeuroAI) با مطالعه روی میمون‌هاست.
راه‌اندازی این آزمایشگاه‌ها که در سطح ملی هستند برای توسعه درمان‌های پیشرو متناسب با پزشکی آینده و توسعه فناوری‌های مورد نیاز آن بسیار ضروری بوده و نقش مهمی در توسعه علمی و پیشرفت کشور خواهد داشت. امید است با این اقدامات گام‌های بلندی در جهت پیشرفت علمی کشور برداشته شود.